آیا تثلیث به تعدد وجود یا ترکیب خدا خواهد انجامید؟

«پوچ ساختن ،نقد آيت الله سبحاني بر تثلیث»

آیت الله جعفر سبحانی در مقاله ی «حقيقت تثليث چيست؟ و چرا اين نظريه باطل است؟» به بهترین شیوه از سنت پیامبرشان پیروی کرده و مهر تاییدی زده اند بر عدم  گیراییشان از آموزه ی تثلیث. جدای از اینکه  مقاله ی ایشان بکل بر مغالطات معمای غلط (False Dilemma) و حمله به مرد پوشالین (Straw Man) بنا گشته است، ایشان درک درستی نیز از تثلیث نداشته تا جایی که واژه ی گنگ و بی معنای «خدایان سه گانه» (!) رادر جهت توصیف این آموزه، بکار میگیرند.

آیت الله سبحانی، از تعلیم تثلیث، دو تفسیر پوشالین مطرح نموده و صرفا با رد آن دو نتیجه ی «بطابت این آموزه» را میگیرند. البته مبرهن است که تبیین راستین تثلیث در دو تفسیر ایشان یافت نشده و در ایجاست که ایشان دچار مغالطه ی معمای غلط شده اند ^[1] .

آیا تثلیث به تعدد وجود در خدا خواهد انجامید؟:

ایشان ذیل تفسیر نخستاشان، فرموده اند:

جدای از اینکه ایشان، با استفاده از عبارت بیمورد خدایان سه گانه، تعدد وجود را مصادره نموده اند؛ تفسیری ارائه داده اند که هیچ گاه مورد قبول و تایید مسیحیان نبوده. مسیحیان هیچ گاه خدا را سه وجود مستقل نداسته اند. این قضیه با کمال وضوح، توسط آگوستین قدیس در کتاب "در باب تثلیث"  مطرح گشته است:

در فرازی دیگر از همان کتاب میخوانیم:

آیت الله سبحانی، در ادامه، می نویسند:

شکی نیست که قیاس انسان و خدا مع الفارق است (False Analogy)، چرا که وجود انسان و تشخص وی به عوامل بسیاری (چون ذات اولیه و ثانویه، عراضی و ...) بستگی دارد که در خداوند چنین نیست. همچنین گویا جناب سبحانی، شروع به نقض خویشتن کرده اند. از آنجایی که در ابتدا داو سه وجود بودن خدای تثلیث را داشته و سپس آن را یک طبیعت و ذات میداند و میدانیم که وجود هر موضوعی، همانا ذات و طبیعت آن موضوع است. (حتی واژه ای که مابین فلاسفه ی لاتین به معنای ذات بکار گرفته میشد Essentia  بوده که هم اکنون نیز در زبان انگلیسی به همان معنا و به شکل Essence استفاده میشود. این واژه از فعل بودن Esse آمده و به چم وجود است.) پس چنانچه خداوند در ذات و طبیعتش یک باشد، در وجودش نیز واحد خواهد بود. ممکن است اعتراض کنند که ما انسان ها در طبیعتمان یک هستیم که همانا طبیعت انسانیست . ولی شکی نیست که جناب سبحانی و فیلیپ دو وجود متفاوت اند. در پاسخ خواهیم گفت:  فیلیپ و آیت الله سبحانی، بدون شک در ذات ثانی (Second Substance) (=انسانیت) یک هستند، با این وجود، این موضوع لزوما یک وجود بودن این دو شخص نمی انجامد، چرا که فیلیپ و آیت الله سبحانی در ذات اولیه یشان (=عراضی ، خرد و اراده ی متفاوت و ...) متفاوت اند. با این وجود در خدا ذات اولیه ای یافت نمیشود و بدین روی وی صرفا یک وجود و ذات است.

مورد دیگری که جناب سبحانی، بر آن اشاره کرده اند، سه شخصه بودن خداست که در نگر ایشان به سه وجود بودن خدا می انجامد. ولی این موضوع نیز صرفا صدق ندارد. در تثلیث، "شخص" در اشاره به روابط درون ذاتی (Internal-Essential Relations) خدا آمده است و نه وجود وی. برای مثال پسر، بر اساس رابطه ی صدور و فرآیند (Procession) از ذات پدر می باشد و با فرنود "کمال" پدر، این صدور و فرآیند با "کامل ترین" شکل به انجام رسیده، پس وجود صادر شده(=پسر) از وجود پدر، میبایست در "کاملترین شکل" بر وجود پدر منطبق باشد یا در زبانی دیگر: «همان وجود است» یا «همذات است». با این حال پسر، در رابطه ی فرآیند ، صادر شده است و پدر، صادر کننده. پس مشاهده میکنیم اشخاص خدا میتوانند در رابطه مجزا باشند و در وجود، واحد.

آیا تثلیث به ترکیب خدا خواهد انجامید؟:

توماس آکویناس ( 1225 - 1274 م.)، فیلسوف نامی مسیحی، در اثرش؛ "والاترین تئولوژی" (Summa Theologica) می نویسد: «خدا بسیط (=مخالف مرکب) است» ^[4]. گریگوریِ نیسا ( 335 – 394 م.)  از فیلسوفان و پدران کاپادوکیه نیز بیان می دارد: «چنانچه گفته شد، خدا بسیط است» ^[5]. آتاناسیوس (293 –373 م.)  نیز به همین طریق، مینویسد: «خدا وجودی حقیقی داراست و مرکب نیست» ^[6].   هیلاری اهل پولیتیرز^[7] ( 300 – 368 م.) ؛ آلکساندر اهل لیکوپولیس^[8] (409 -448 م.) ؛ آگوستین قدیس^[9] (354 – 430 م.) و دگر پدران و فیلسوفان کلیسا پیوسته بر بسیط بودن خدا و عدم ترکیب وی مهر تاییدی زده اند.

بر این اساس، بدیهی است که هر یک از تشخص های خدا، کل وجود و ذات اویند و نه بخشی از آن.

حال به واقع مایه ی تعجب است، که آیت الله سبحانی، تفسیری به قرار زیر، از تثلیث، مطرح مینمایند:

تفسير ديگر «تثليث» اين است كه اقانيم سه گانه بدون اينكه هركدام داراى تشخص و استقلال باشد بر اثر تركيب و به هم پيوستگى، ذات خداى جهان را تشكيل دهند و در حقيقت هيچ يك از اين اجزاى سه گانه خدا نيست بلكه خداى جهان همان نتيجه است كه از تركيب سه گانه توليد مى گردد. 

بسی نیکو بود تا این مرجع اسلامگرا ، نقل و اشاره ای نیز به یک منبع مسیحی می کرد تا از تفاسیر من در آوردیشان اندک پادفندی می نمود. ایشان سپس دلایل خود را لیست کرده اند که چرا تفسیر فوق نادرست است. البته مشکل آنجاست که مسیحیت هرگز نگفته بود که آن تفسیر صحیح است!

ایشان در ادامه مینویسند:

باید افسوس خورد، که دانش یک به اصطلاح عالِم اسلامی از مسیحیت به حد سطحی  و ابتدایی نیز نمی رسد. آیا ایشان براستی تصور میکنند که الوهیت مسیح بر صلیب مرد؟ آیا در نگر ایشان خدای مسیحیت بر صلیب جان داد؟! آیا نگارش یک ردیه بر تثلیث، توسط چنین شخصی، نابجا نمی نماید؟

جدای از اینکه این موارد رابطه ای با آموزه ی تثلیث ندارند، میبایست متذکر شد که آنچه بر صلیب جان داد، جسم مسیح و ذات انسانی وی میباشند و نه الهی، یا در زبان پولس رسول، مسیح «در پیکری بشری، حکم محکومیت گناه را اجرا کرد (رومیان 8: 3)»

مقالات مرتبط: 

اعتراض 1= 3 نیست ، مغلطه ی پهلوان پنبه است!

رجوع به بخش: تثلیث و فلسفه

زیرنویس و بنمایه ها:

[1]
مغالطه ی معمای غلط هنگامیست که تنها دو شق و گزینه (یا بیشتر) در نظر گرفته میشوند در صورتی که گزینه ی راستین  یا دیگر گزینه ها و شقوق درنظر گرفته نشده اند.

[2]
Augustine, Saint. Trinity. Vol. V Pages 195-196. New York: New City P, 1998.

[3]
Augustine, Saint. Trinity. Vol. VII Page 221. New York: New City P, 1998.

[4]
Aquinas, Thomas. Summa Theologica. 2nd ed. Vol. 1, Question 13, Article 1. 1920..

[5]
Gregory of Nyssa. "Answer to Eunomius' Second Book." 2008. NewAdvent. .

[6]Athanasius. Against the Heathen.  Part 3 , Section 41. Buffalo, NY: Christian Literature, 1892

[7]
Hilary of Poitiers. On the Trinity. Vol. VIII , Section 43

[9]
Saint Augustine. The City of God. Vol. XI, Chapter 10. Translated by Marcus Dods. From Nicene and Post-Nicene Fathers, First Series, Vol. 2. Edited by Philip Schaff. (Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1887.) Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. .